Học Tập

Biện pháp chơi chữ là gì ?

Trong nghệ thuật thơ văn Việt Nam, có một biện pháp tu từ rất độc đáo đó là chơi chữ. Nếu bạn thật sự không nhanh nhạy thì có thể không phát hiện ra ý nghĩa thật sự của chơi chữ. Vậy biện pháp chơi chữ là gì ? Hãy cùng Rebirth tìm hiểu thêm về biện pháp tu từ chơi chữ này qua bài viết dưới đây nhé !

Biện pháp chơi chữ là gì ?
Biện pháp chơi chữ là gì ?

Biện pháp chơi chữ là gì ?

Chơi chữ là biện pháp tu từ sử dụng các khéo léo, thông minh để lợi dụng những nét độc đáo về âm về sắc mà từ đó tạo nên sự dí dỏm, châm biếm làm cho câu văn trở nên thú vị và mang tính giáo dục cao. Lối chơi chữ thường được sử dụng rộng rãi kể từ cuộc sống thường ngày cho đến văn thơ.

Biện pháp chơi chữ là gì ?
Biện pháp chơi chữ là gì ?

Ví dụ chơi chữ :

Chàng cóc ơi! Chàng cóc ơi!
Thiếp bén duyên chàng có thế thôi.
Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé
Ngàn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi

(Hồ Xuân Hương – Khóc Tổng Cóc)

==>> Cách chơi chữ trong bài thơ này rất giống với cách chơi chữ trong bài thơ của Lê Quý Đôn: sử dụng từ đồng âm và từ gần nghĩa: cóc, bén, (nhái bén), nòng nọc, chuộc (chẫu chuộc), chàng (chẫu chàng) đều là họ hàng của cóc, ếch, nhái.

Xem thêm thế nào là Từ láy !

Phân loại các lối chơi chữ

Dưới đây là 4 biện pháp chính để phân loại các lối chơi chữ.

Phân loại các lối chơi chữ
Phân loại các lối chơi chữ

Chơi chữ bằng biện pháp nói lái

Biện pháp nói lái hay còn gọi là nói ngược. Biện pháp này lợi dụng những âm sắc độc đáo để từ đó tạo nên sắc thái dí dỏm, châm biếm sâu cay. Nếu bạn không đọc kĩ hay suy nghĩ tường tận thì sẽ không hiểu được ý nghĩa sâu xa của câu nói.

Trong ca dao tục ngữ nói lái để tạo nên sự hài hước dí dỏm cho câu thơ.

Ví dụ:

  • Một con cá đối nằm trên cối đá, Hai con cá đối nằm trên cối đá, Ba con…
  • Một thầy giáo tháo giày, Hai thầy giáo tháo giày, Ba thầy giáo…
  • Ai ai đều ca tụng quan lớn lại
    (lớn lại-lái lớn)

Trong thơ ca nói lái để châm biếm những thói hư tật xấu hay những kẻ độc ác, cướp nước hại dân

Cái kiếp tu hành nặng đá đeo.

Vị gì một chút tẻo tèo teo.

Thuyền từ cũng muốn về Tây Trúc.

Trái gió thành ra phải lộn lèo!

(Trích bài thơ Sư bị làng đuổi – Hồ Xuân Hương)

Chơi chữ bằng việc sử dụng từ đồng âm

Lối chơi chữ này chủ yếu dùng để châm biếm, đả kích bằng cách sử dụng các từ đồng âm nhưng khác nghĩa Chơi chữ bằng phương tiện cùng âm: dùng phương tiện cùng âm ca dao có bốn cách:

Chơi chữ bằng việc sử dụng từ đồng âm
Chơi chữ bằng việc sử dụng từ đồng âm
  • Tạo một ngữ cảnh cho phép xuất hiện cùng âm;
  • Tạo ra nhiều từ cùng âm, gây sự tương phản giữa âm và nghĩa;
  • Tạo ra một từ có thể hiểu nước đôi;
  • Dựa vào tên gọi động vật, thực vật.

Ví dụ 1:

Bà già ra chợ Cầu Đông
Xem một quẻ bói lấy chồng lợi chăng?
Thấy bói gieo quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng chẳng còn.

==>> Từ lợi của câu 2 nghĩa là lợi ích, còn từ lợi ở câu thứ 4 nghĩa là lợi là một bộ phận để giữ cho răng đúng vị trí với xương hàm. Ý của ông thầy bói ở đây là già rồi nhưng vẫn tham lam.

Ví dụ 2:

Có 2 lời hò đối đáp có thể xem là dị bản của nhau dưới đây:

Câu Hò 1 :

Một trăm thứ dầu, dầu chi không ai thắp?
Một trăm thứ bắp, bắp chi không ai rang?
Một trăm thứ than, than chi không ai quạt?
Một trăm thứ bạc, bạc chi bán chẳng ai mua?
Trai nam nhi đối đặng, gái bốn mùa xin theo.
Một trăm thứ dầu, dầu xoa không ai thắp;
Một trăm thứ bắp, bắp chuối chẳng ai rang;
Một trăm thứ than, than thân không ai quạt;
Một trăm thứ bạc, bạc tình bán chẳng ai mua:
Trai nam nhi đà đối đặng, gái bốn mùa tính răng ?

Câu Hò 2 : 

Em hỏi anh Trong các thứ dầu, có dầu chi là dầu không thắp?
Trong các thứ bắp, có bắp chi là bắp ko rang?
Trong các thứ than, có than chi là than ko quạt?
Trong các thứ bạc, có bạc chi ko đổi ko mua?
Trai nam nhơn chàng đối được mới rõ ai thua phen này?
Trong các thứ dầu, có nắng dãi mưa dầu là dầu ko thắp;
Trong các thứ bắp, có bắp mồm bắp miệng là bắp ko rang;
Trong các thứ than, có than hỡi than hời là than ko quạt;
Trong các thứ bạc, có bạc tình bạc nghĩa là bạc ko đổi ko mua;
Trai nam nhơn vừa đối đặng, hỏi thiếp vừa tính sao?

==>> Ngữ cảnh “Một trăm thứ….”hay “Trong các thứ……”: đã xuất hiện những từ cùng âm, làm cho điệu hò có vần có điệu. Suy ra, có vô số cách sử dụng cùng âm được cho là phù hợp.

Chơi chữ bằng lối điệp âm

Tác dụng của cách điệp này là tạo nên một nét nghĩa nền tảng cho toàn bài và nhấn mạnh sắc thái nghĩa cục bộ của từ ngữ được điệp.

Chơi chữ bằng lối điệp âm
Chơi chữ bằng lối điệp âm

Ví dụ 1:

Nước chảy riu riu,
Lục bình trôi ríu ríu;
Anh thấy em nhỏ xíu, anh thương.
Duyên trúc trắc, nợ trục trặc;
Thiếp với chàng bất đắc vãng lai.
Sàng sàng lệ nhỏ càng mai
Dẫu không thành đường chồng vợ, cũng nhớ hoài nghĩa xưa

==>> Riu riu, ríu ríu, xíu / trúc trắc, trục trặc, bất đắc…; có thể xếp vào loại điệp một bộ phận của âm tiết ( phần vần ).

Ví dụ 2:

Duyên duyên ý ý tình tình
Đây đây đó đó tình tình ta ta
Năm năm tháng tháng ngày ngày
Chờ chờ đợi đợi, rày rày mai mai.

==>> Ở ví dụ trên, tuy hai dòng đầu phụ âm Đ – được điệp trong bốn âm tiết ( sử dụng 4 lần chữ có phụ âm Đ ), phụ âm T được điệp trong sáu âm tiết; nhưng về cơ bản đây chỉ là sự gấp đôi một cách đều đặn các âm tiết cấu tạo nên bài ca dao: hai cặp lục bát chỉ sử dụng 14 âm tiết ( trong đó chữ Tình được điệp 4 lần, thành ra chỉ còn lại 13, ở đây mỗi âm tiết đồng thời là một từ ). Cách điệp trong trường hợp này cho thấy sự dằn dỗi, bức xúc của người nói.

Cách chơi chữ sử dụng từ đồng nghĩa (gần nghĩa)

Lối chơi chữ này là sử dụng các từ tuy có phát âm khác nhau nhưng nghĩa tương tự nhau.

Ví dụ:

Đi tu phật bắt ăn chay

Thịt chó ăn được, thịt cầy thì không.

==>> Hai từ chó và cầy đồng nghĩa với nhau

Video Biện pháp chơi chữ là gì ?

Tiểu Long Nữ

Sau khi rời cổ mộ tôi đã đầu quân sang làm Blog chuyên về kiến thức trong cuộc sống giải quyết các câu hỏi là gì ? , là ai ? Và những điều thú vị trong cuộc sống . Cảm ơn các bạn đã theo dõi những bài viết của tôi.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button